Stýrð notkun stóðhesta í sæðingum

Íslenski hesturinn er m.a. þekktur fyrir heilbrigði og frjósemi og í það verðum við að halda og varðveita. Notkun tæknifrjóvgana hefur farið vaxandi í íslenskri hrossarækt samhliða fækkun í fæddum folöldum á ári hverju. Slík þróun helst oft í hendur við minnkandi erfðafjölbreytileika.

Þótt íslenski hesturinn sé í fremur góðri stöðu hvað þettar varðar nú og teljist ekki mikið skyldleikaræktaður, þá sýnir saga annarra hrossakynja að mikilvægt er að vera vakandi og sporna við þeirri þróun. Í nýlegri rannsókn á Frísneska hestinum, „Evaluation of breeding strategies to reduce the inbreeding rate in the Friesian horse population“ (2024), er rýnt í hvernig markvissar aðgerðir geta verndað lokaða stofna gegn neikvæðum áhrifum skyldleikaræktar.

Af hverju Frísneski hesturinn?

Frísneski hesturinn er lokaður stofn líkt og sá íslenski, en hann hefur glímt við háa skyldleikarækt vegna fyrri flöskuhálsa og mikillar notkunar á fáum, vinsælum stóðhestum (e. popular sire effect). Þetta hefur leitt til erfðagalla á borð við dvergvöxt og vatnshöfuð. Til að sporna við þessu voru teknar upp kerfisbundnar mælingar á skyldleika fyrir rúmum tveimur áratugum.

Helstu niðurstöður rannsóknarinnar

Rannsakendur notuðu tölvustýrðar eftirlíkingar (e. stochastic simulations) til að spá fyrir um mismunandi árangur ræktunaraðferða næstu 75 árin. Voru þar settar upp mismunandi aðferðir við stýringu á þeim stóðhestum sem í notkun eru með þróun skyldleikaræktar í huga.  Hér eru helstu niðurstöður þeirra:

Enginn stýrð notkun: Notast var við 180 fyljanir á ári fyrstu þrjú árin í notkun stóðhesta. Niðurstöður sýndu að þessi kvóti var of ríflegur miðað við núverandi stærð stofnsins og hafði lítil áhrif á þá aukningu skyldleikaræktar sem þegar á sér stað.

Fjölgun stóðhesta: Að fjölga stóðhestum með ræktunarleyfi skilaði litlum árangri ef vinsælustu hestarnir skila enn langflestum afkvæmum. Í raun sýndu gögnin að þótt 10 mest notuðu hestarnir ættu færri afkvæmi en áður, þá var það aðeins vegna þess að hestunum sjálfum hafði fjölgað, ekki vegna þess að notkunin væri orðin jafnari.

Val byggt á meðalskyldleika (Mean Kinship Selection): Þetta reyndist áhrifaríkasta leiðin til að lækka hraða skyldleikaræktar úr 0,66% niður í 0,33% á hverja kynslóð. Hér er aðeins hleypt í ræktun þeim hestum sem eru með skyldleika undir meðaltali stofnsins.

Stýrð notkun (Stratified Mating Quotas): Þetta er nýstárleg leið þar sem hestum er úthlutað kvóta (t.d. 60 til 120 afkvæmi á ári) eftir því hversu skyldir þeir eru stofninum í heild. Hestar sem eru minna skyldir stofninum fá meiri kvóta en þeir sem eru þegar mjög skyldir stofninum í heild.

Hvað þýðir þetta fyrir íslenska hestinn?

Þótt staða íslenska hestsins hvað skyldleika varðar sé góð, þá eru vísbendingar í rannsókninni um að val ræktenda sé helsti drifkraftur skyldleikaræktar. Þegar allir ræktendur leita í sömu línurnar á sama tíma, sem verður auðveldara t.d. með sæðingum, eykst skyldleiki hraðar en ella.

Samkvæmt heimildum greinarhöfundar er í gangi undirbúningur að samskonar rannsókn í samstarfi RML og Lbhí, áhugavert verður að sjá hvað út úr þeirri rannsókn kemur.

Megi notkun á íslenskum stóðhestum verða áfram frjáls líkt og verið hefur en lærdómurinn af Frísneska hestinum er sá að það er betra að stýra notkun á stóðhestum með hvötum og upplýsingum fremur en ströngum boðum. Með því að hvetja til notkunar á lítt skyldum hestum tryggjum við langtíma heilbrigði stofnsins án þess að fórna kynbótaframförum.