Umfjöllun Kristins Hugasonar um nýtt kynbótamat

Á fjasbókarsíðu Kristins Hugasonar skrifar hann hugleiðingar sínar um nýja útreikninga á kynbótamati hrossaræktarinnar.

Ánægjulegt að lokið sé áfanga í endurforritun útreikninga á kynbótamati hrossaræktarinnar sem reiknað er út með hinni svokölluðu BLUP-aðferð. Það var heillaspor að ábyrgðaraðilar kynbótastarfsins (BÍ og RML) skyldu hafa kallað gamla brautryðjandann og læriföður minn dr. Þorvald Árnason til aðstoðar við verkið,sjá nánar í meðf. Eiðfaxagrein og í haust kemur seinni áfanginn í núverandi breytingu til framkvæmda þegar keppnisgögn verða lögð til grundvallar útreikningunum auk kynbótadómanna sem útreikningarnir hafa byggst á allt frá því að Búnaðarfélag Íslands tók aðferðina upp árið 1986 en það ár hóf ég störf sem hrossaræktarráðunautur hjá félaginu og var umsjón með að koma BLUP-inu til hagnýtingar í hrossaræktinni eitt af aðalverkefnum mínum.
Fræðilegur grunnur þessa var lagður með doktorsrannsókn Þorvaldar Árnasonar (1983), sjá Genetic Studies on Conformation and Performance of Icelandic Toelter Horses. Grunnur aðferðarinnar BLUP-ið (Best Linear Unbiased Prediction – besta línulega óskekkta spáin) á svo uppruna sinn í BNA en þar er í raun vagga nútíma kynbótafræði.

Þar var BLUP aðferðin mest notuð í nautgriparækt en Þorvaldur vann frábært brautryðjandastarf við að koma aðferðinni til hagnýtingar í hrossaræktinni og voru við Íslendingar hvað fyrstir þjóða ef ekki alfyrstir hvað það varðar.
Það var ekki auðvelt né óumdeilt að koma aðferðinni til framkvæmda á sínum tíma nema síður sé, en í stað langs máls bendi ég áhugasömum á lesefni þar um, einkum þá erindið Kynbótamarkmið og kynbótastarf í hrossarækt sem ég flutti á Ráðunautafundi BÍ og RALA árið 1991, sjá bls. 227 til 250 í erindasafni fundarins, þetta efni á nú að vera aðgengilegt á vefnum, einnig ritið Um kynbætur hrossa, fræðslurit Búnaðarfélags Íslands nr. 9, útg. 1992 og síðast en ekki síst krassandi frásögur í 3. bindi Landbúnaðarsögu Íslands, höfundur Jónas Jónsson fyrrum búnaðarmálastjóri, einkum bls. 268 til 271. Það framfaraskerf sem nú og í haust er stigið byggist á doktorsrannsókn Elsu Albertsdóttur frá 2010, sjá Integrated Genetic Evaluation of Breeding Field Test Traits, Competition Trats and Test Status in Icelndic Horses. Er það hvoru tveggja í senn ánægjulegt og í hæsta máta tímabært að sú gagnmerka rannsókn hlutgerist nú í útreiknuðu kynbótamati til hagnýtra nota.

Mín skoðun er sú að nýja aðferðin við útreikninga BLUPsins sé til mikilla bóta, þó vissulega liggi fyrir ákveðnar spurningar frá minni hálfu um hversu æskilegar breytingar á vægistuðlum dómstigans séu, ekki síst að lækka vægi sköpulagsins en um það fjalla ég í greinunum Hestur séður með mínum augum í 7. og 8. tbl. Eiðfaxa í fyrra (2019) og í 1. tbl. ársins 2020.
Vissulega æpa þó á mann eftir sem áður tveir meinbugir sem þrátt fyrir þá forsendu BLUP-aðferðarinnar að til grundvallar útreikningunum skuli liggja það sem kalla má óskekkt mynd af stofninum, þ.e. hrossin mæti til dóms nokkuð holt og bolt og í upphafi hafi verið ásetningur og metnaður í þá átt. Það markmið hefur ekki náðst, þvert á móti hefur forval hrossa til dóms aukist, sem er svo sem ekkert óeðlilegt sé horft á málið raunhæfum augum. (Á forvalinu tekur hin nýja aðferð vissulega).

Meinbugirnir sem ég er að tala um eru tveir annan kalla ég stöðvaráhrif og hinn mylluáhrif. Í gamla daga sköpuðu svokölluð stöðvaráhrif mikla skekkju í mati í kynbótunum, t.d. í hinum svokölluðu afkvæmarannsóknum stóðhesta – þau lifa því miður enn, þar sem einn maður temur jafnvel öll afkvæmi eða svo gott sem undan stöku stóðhestum. Það skekkir matið. Og ekki eru mylluáhrifin betri, nafnið er dregið af spilinu kunna, sem ég geng út frá að lesendur þekki, og hafa þau áhrif að skyld hross sýnd og tamin af sama aðila magna hvort annað upp í útreikningunum.

Ég dreg samt hvergi úr að kynbótamatið er besta hjálpartæki ræktenda en bara hjálpartæki, ekkert meira, frekar en dómarnir. Eigið mat hvers og eins verður að vera lokamat. Því hrossarækt er svo mikið meira en tækni! Því að: „Hugann grunar, hjartað finnur lögin. / Heilinn greinir skemmra en nemur taugin.“ (Úr kvæðinu Kvöld í Róm, Einar Benediktsson).

Höfundur: Kristinn Hugason