Að kenna hestinum á umhverfið

Jó helló og þið eruð ekki laus við mig, þetta var bara smá pása.

Nú er komið haust, það er föstudagur og öll rútína að verða eins og vanalega. Haustið er frábær tími til þess að þjálfa hross, frumtemja, fara í tækniþjálfun, skýra línurnar og vinna að langtímamarkmiðum fyrir bæði hesta og knapa. Mér finnst alltaf geggjað að þjálfa á haustin. Það er ”hátt til lofts”, veðrið oft frábært sérstaklega hjá ykkur sem búið fyrir norðan eða austan, við hér á suðvestuhorninu erum farin að ganga um með sundkúta til öryggis en það er annað mál. Haustin nota ég líka alveg svakalega mikið til lærdóms sjálfur, ég les mikið af efni um reiðmennsku og þjálfun, horfi á myndbönd og svo geri ég alls kyns tilraunir og æfi mig og reyni að tileinka mér betri siði í minni hestamennsku með hverju árinu. Ein af þeim stóru áskorunum sem hestamennska í nútímasamfélagi stendur frammi fyrir er aukin umferð úti í náttúrunni, meira líf allstaðar og það eru fleiri nýjar hindranir að mæta okkur á reiðvegunum  með degi hverjum. Mikil umræða um uppákomur, umferð og allt mögulegt í hesthúsahverfum við þéttbýli hefur skapast, og á sama tíma er hávær umræða er í greininni um ræktun íslenska hestsins og stefnu hennar með lundarfar, sjónhræðslu og geðslag í huga. Margir vilja meina að við séum að rækta alltof viðkvæm hross. Margir vilja banna alla umferð aðra en hestamenn á stórum svæðum kringum hesthúsahverfin í landinu. Allt er það gott og gilt, og umræðan er mikilvæg um öll þessi mál. En það er best ég komi mér að efninu, hvað getur hver og einn knapi gert fyrir sjálfa(n) sig og hest sinn í þessum málum?

Ég birti hér smá kafla úr námsefni sem ég er að vinna með í atferlisfræði, og mun í haust reifa meira um þetta mikilvæga og spennandi efni.

Eðli hestins, atferli og skynjun.

Eitt af því sem allir þjálfarar og tamningamenn verða að hafa að leiðarljósi við tamningu og þjálfun hestins er að átta sig á náttúrulegu atferli hestsins, eðli hans, hegðun og skynjun. Þjálfari sem áttar sig á, og skilur hegðun og atferli hestsins getur nýtt sér það mikið við þjálfunina, og það er í raun grunnforsenda þess að tamning og þjálfun takist vel. Að þjálfarinn einsetji sér að vinna tamninguna út frá forsendum hestsins, og allt þjálfunarkerfið okkar byggist á því að vinna með hluti sem eru hestinum þegar eðlislægir. Hestar í stóði úti í náttúrunni ganga yfirleitt í góðu jafnvægi, þeir sveigja sig og beygja í báðar áttir (þó önnur hliðin sé þeim alltaf auðveldari), ganga afturábak og áfram eða til hliðar, stöðva nánast á punktinum eða taka af stað ýmist með fljótu viðbragði eða rólega. Sem sagt, þeir kunna allar æfingar sem við síðan nýtum í þjálfun þegar frá náttúrunnar hendi. Tamningin snýst um að fá hestinn til þess að framkvæma þessa hluti samkvæmt ábendingum knapans, þegar knapinn vill, og að æfingarnar nýtist til þess að liðka hestinn, styrkja eða bæta jafnvægi og burðargetu hans. Þeir eiginleikar í fari hestsins sem gera hann heppilegan og í raun auðveldan að temja ef vel er að farið eru hópeðli hans og flóttaeðli. Hesturinn er flóttadýr frá náttúrunnar hendi, og fyrsta viðbragð hans við áreiti sem hann upplifir sem óþægilegt eða skynjar hættu er að flýja. Hesturinn fer frá áreitinu og losar sig við það. Öll tamning og þjálfun snýst um lærdóm, að kenna hestinum ákveðin viðbrögð, venja hann við að hræðast ekki hluti sem hann er hræddur við og svo framvegis. Hægt er að segja að tamningin (lædómur) sé breyting á náttúrulegu viðbragði hestsins, og hesturinn lærir nýjar leiðir til þess að losna við ákveðið áreiti.

Lærdómur er því eiginlega lært viðbragð við nýju umhverfi, áreiti eða slíku.

Lært viðbragð eins og til dæmis að hesturinn bregðist rétt við ábendingu næst fyrst og fremst með réttu umhverfi/aðstæðum, endurtekningum og mjög nákvæmri umbun á réttum tíma (þegar rétt viðbragð næst). Það að temja hest,  leggja á hnakk og setjast á bak er í raun áreiti sem hestinum er ekki eðlislægt að samþykkja frá náttúrunnar hendi, heldur þarf að kenna hesti að hnakkurinn er ekki hættulegur, og knapi á baki ætlar ekki að éta hestinn og svo framvegis. Það er að segja, hesturinn þarf að venjast því áreiti sem hnakkurinn myndar, og hætta að bregðast við því.  Hins vegar þegar knapi situr á baki og kitlar hestinn undir kvið með fæti vijum við að hesturinn bregðist við því . Sensitize and desensitize snýst í raun um það að gera hestinn næman fyrir áreiti sem við viljum að hann bregðist við, og gera hann ónæman fyrir áreiti sem við viljum síður að hann bregðist við. Þessa vinnu er afar hentugt að byrja með í vinnunni með snúrumúl og vað, þar sem þessi verkfæri eru lipur og vel til þess fallin að gefa ábendingar og taka þær fljótt af aftur þegar við á, og hægt er að segja að þessi vinna sé að mörgu leyti einungis háð ímyndunarafli þjálfarans þar sem farið er í að venja hestinn við all kyns áreiti, allt frá því að umgangast hliðarnar, fæturna og höfuð hestsins upp í að venja hann við rúlluplast, reiðhjól, fána eða hátalara, allt eftir aðstæðum.

Hér verður í raun aðeins dreypt á fyrstu stigum þessarar þjálfunar og aðferðafræðin kynnt á einfaldasta máta.

Desensitize (ónæming)

Í upphafi er gott að huga því hvernig þjálfari venur hest sinn við umgang við hliðar og venur hann við vaðinn sem haldið er á. Þessi vinna er góð og gild í gegnum alla tamningu og þjálfun, og gott að vinna með þetta þegar upp kemur spenna, eða nýjar, framandi aðstæður alveg óháð aldri og tamningastigi hestsins. Knapinn staðsetur sig við hlið hestsins með hlutlausa líkamstjáningu. Heldur í vaðinn með innri hendi (nær höfði hestsins), en með svolítið bil frá múlnum (30-40 cm hið minnsta). Vaðurinn er gerður upp í ytri hendi knapans svo hann heldur á lengri enda vaðsins þar. Knapinn byrjar á því að strjúka hestinum yfir hliðar, bak, makka og afturhluta með ytri hendinni og alveg hlutlausa líkamstjáningu. Ef hesturinn bregst við því þegar “flækjan” fer yfir bakið eða afturhluta eða slíkt er mikilvægt að halda áfram að strjúka hestinum þar. Innri hendi knapans leiðir hestinn inn á lítinn hring utan um knapann, en sú ytri heldur áreitinu áfram á hestinum og hættir ekki fyrr en hesturinn slakar á og stoppar. Um leið og hesturinn slakar, eða stoppar, þá tekur knapinn áreitið burt með því að lyfta ytri hendinni af og taka vaðinn með sér. Allar hreyfingar knapans í æfingunni skulu vera fumlausar og ákveðnar, engin læti en passa upp á það að fara ekki að læðast í kring um hestinn. Ef knapinn tekur áreitið af um leið og hesturinn færir sig eða sýnir hræðsluviðbragð, þ.e. hættir að strjúka, tekur vaðinn, lærir hesturinn að losa sig við áreitið með því að sýna þessa spennu. Þannig hefði þessi æfing alveg þveröfug áhrif (sensitize) sem er vissulega gott þegar verið er að kenna hestinum að bregðast við í stað þess að kenna honum að bregðast ekki við. Hesturinn á að standa kyrr, slakur og spennulaus án þess að sýna nokkur flóttaviðbrögð á meðan knapinn strýkur honum hátt og lágt á meðan líkamstjáning knapans er hlutlaus og slök. Svo ef knapinn breytir líkamstjáningu og gefur hestinum merki um að færa sig, þá á að koma viðbragð. Gott er að taka þessa vinnu skipulega og venja hestinn á mjög skipulagðan hátt við allar þær aðstæður sem kunna að koma upp í þjálfun og tamningu. Sýna honum mismunandi aðstæður og vinna með “desensitize” á mismunandi stöðum og á mismunandi hátt. Það mikilvægasta er að knapinn/þjálfarinn sé alveg meðvitaður um hvaða ábendingar eiga að skila viðbragði og hverjar ekki. Lykilatriðið í þessari vinnu er að knapinn vinni fumlaust og ákveðið, og hafi þor til þess að hafa áreitið á hestinum þar til flóttaviðbragðið hættir og hesturinn slakar á. Umbunin má ekki koma fyrr. Á þennan hátt er hægt að venja hestinn við flest það áreiti sem upp getur komið í þjálfun og útreiðum.

Sensitize (gera hestinn næmann)

Að vinna með að gera hestinn næmann fyrir vissu áreiti (ábendingum) er andstæða ónæmisvinnunnar. Það snýst um það að gefa hestinum ábendingu (setja áreiti) og um leið og hesturinn bregst við áreitinu tekur þjálfarinn það af. Gott dæmi er til dæmis þegar þjálfarinn byrjar að kenna hestinum að hringteymast (ganga kring um sig) í snúrumúl og vað. Innri hendi (vinstri hendi á vinstri hönd) setur örlítinn þrýsting á múlinn með vaðnum í þá átt sem hesturinn á að fara (bendir, býr til tilfinningu). Þjálfarinn býr til orku í líkamstjáningu sína og gefur hljóðmerki ásamt því að sveifla hinum enda vaðsins ef þörf er á. Um leið og hesturinn tekur skref áfram er áreitið tekið. Þetta er endurtekið nokkur skipti, og með því að umbuna um leið og hesturinn tekur skref áfram lærir hann að fylgja bendingu líkamstjáningar, innri handar og mögulega hljóðmerki beint af stað. Hann verður næmur fyrir ábendingu líkamstjáningar smám saman einni og sér.

Lykilatriði er að þjálfarinn sé meðvitaður um hvaða ábendingar eiga að framkalla viðbragð, og umbuna viðbragðið, og vera meðvitaður um hvaða áreiti á ekki að framkalla viðbragð (desensitize). Vinnan sem fram fer í snúrumúl og vað við hendi fyrst um sinn er afar góður grunnur að því ábendingakerfi og þeim áherslum sem þjálfarinn styðst við í framhaldinu, og við áframhaldandi tamningu og þjálfun hestsins. Þarna er hægt að sjá hversu mikilvæg grunnþjálfun á samskiptum hests og knapa, þekking knapa á eðli og atferli hestsins er, og læriatferli hans. Það er nefnilega þannig að þetta snýst allt um að kenna hestinum á umhverfið, venja hann við hið óþekkta og í gegn um skipulag og skýrar ábendingar verða öruggur knapi með hugrakkann hest.

Góða helgi hestamenn,
Bestu kveðjur Hinni Sig
Reiðkennari