Varðveitum gæðingafimina svo ekki illa fari

Talsverðar umræður og vangaveltur hafa verið á undanförnum árum um keppnisgrein sem við nefnum í daglegu tali Gæðingafimi. Þessi keppnisgrein hefur ekki verið með neinn lagalegan ramma innan keppniskerfisins okkar hestamanna.

Ástæða umræðunnar er að á landsþingi LH 2018 kom eftirfarandi tillaga frá Félagi tamningamanna og keppnisnefnd LH:

“61. Landsþing Landssambands hestamannafélaga, haldið á Akureyri 12. – 13. október 2018, samþykkir að fela stjórn LH að skipa starfshóp til að vinna að því að Ísland verði leiðandi í því að gera gæðingafimi að fullgildri keppnisgrein í lögum og reglum sambandsins. Keppt verði í gæðingafimi til prufu og kynningar fram að næsta landsþingi.

Greinargerð

Gæðingafimi hefur verið að ryðja sér til rúms sem ný og áhugaverð keppnisgrein. Auðvelt er að getuskipta greininni, sem er hvati fyrir nýja keppendur að spreyta sig en einnig fyrir knapa í fremstu röð. Nauðsynlegt er að samræmi sé á milli mótshaldara þegar boðið er upp á greinina á mótum. Fulltrúar eftirtalinna skulu eiga sæti í starfshópi þessum: Félag tamningamanna, Hestaíþróttadómarafélag Íslands, Gæðingadómarafélag LH og keppnisnefnd LH.”

Tillagan var samþykkt samhljóða eftir að henni hafði verið breytt þannig að bætt var inn að fulltrúi Hólaskóla yrði einnig í vinnuhópnum. Seinna óskaði Meistaradeildin eftir að fá fulltrúa í vinnuhópinn og varð stjórn LH við þeirri bón.

Flytjendum tillögunnar gekk að sjálfsögðu ekkert nema gott til og hefur stjórn LH fylgt tillögunni eftir eins og henni ber.

Stórir þættir hafa  þó gleymst í þessu ferli öllu en það er saga og tilgangur keppninnar og hversu mikilvægt er að það sé fagleg sátt um þessa stórkostlegu grein og einnig að við pössum að bera virðingu fyrir frumkvöðlum og eldhugum þessarar greinar og þeir verði hafðir með í ráðum.

Ég ætla í þessum skrifum mínum að fara yfir nokkra þætti sem varða þessa grein sem er mér svo hugleikin og vona að okkur beri gæfa til að endurskoða stöðuna og staldra við enda engin ástæða til að samþykkja eitthvað sem mikil óánægja ríkir um.

Einnig liggur það fyrir að ekki verður keppt eftir tillögum vinnuhópsins fram að þinginu í haust sökum aðstæðna. (, eins og tekið var fram í tillögunni) Það verður því engin reynsla komin á fyrirkomulagið og því best að vinna þetta áfram fram að þingi LH 2022.  Í þeirri vinnu verði leitað til þeirra sem þróuðu keppnisgreinina.

Frá keppni í gæðingafimi árið 2020 mynd: Gunnar Freyr

SAGA GÆÐINGAFIMINNAR

Gæðingafimin er hönnuð af stofnandi Meistaradeildarinnar, Erni Karlssyni. Hvernig hann fór að því er ofar mínum skilningi, nema það að ég trúi því að stundum eigi hlutirnir að gerast. í þessu tilfelli varð til frumleg, skapandi, krefjandi og skemmtileg keppnisgrein, sem hafði og hefur mikil áhrif á þjálfun hrossa. Ég held að engum hafi grunað hversu vel hugsuð og mikil snilld hún var, enda urðu að verða miklar breytingar í hugsun og þjálfun til að skapa slíkan jarðveg. Hún hefði aldrei geta tekið hestamennskuna á núlleinni sökum þess hvar við vorum stödd í tamningu og þjálfun á þeim tíma sem hún hófst.

Örn Karlsson stofnaði Meistaradeildina 2000 sem var hugsuð sem mótaröð þar sem keppt var í flest öllum keppnisgreinum og meistari meistaranna átti að vera fjölhæfasti knapinn. Til að gera mótaröðina sem fjölbreyttasta voru tvær greinar búnar til, smali og gæðingafimi. Keppt var í smala í nokkur ár áður en hann var tekinn út vegna misjafnrar ánægju knapa með hann. Keppt hefur verið í gæðingafimi allar götur frá stofnun. Keppnisgreinin er spuni þar sem fimasti gæðinginn og flinkasti knapinn á best þjálfaða hestinum átti að standa uppi sem sigurvegari. Keppnin hefur í raun lítið breyst, enda ótrúlega vel gerð eins og hún var upphaflega. Svona í fljótu bragði eru helstu breytingarnar þær að sýna þarf allar hliðargangsæfingar til beggja hliða og eitthvað er búið að breyta lengd keppninnar og vægi æfinganna.

Mér finnst það miður þegar verið er að segja sögu gæðingafiminar, jafnvel opinberlega án þess að viðkomandi hafi kynnt sér söguna. Þetta hefur gengið svo langt að reglur Gæðingafiminnar séu nefndar sem «heimatilbúnar» á opinberum vettvangi, að því er virðist í neikvæðu samhengi. Ég er marg oft búin að reyna að leiðrétta þetta á fundum og í tali en án þess að mér finnist það hafa komist nægilega vel til skila.

Þannig að ég fór að kynna mér söguna. Uppruni upplýsinganna sem ég hef aflað og jafnframt heimildarmenn þeirra eru:  Örn Karlsson stofnandi Meistaradeildarinnar og gæðingafiminnar, núverandi formaður Meistaradeildarinnar Ingibjörg Guðmundsdóttir, Arnar Ásbjörnsson formaður Vesturlandsdeildarinnar frá upphafi, Guðmundur Sveinsson einn af stofnendum og formaður KS Meistaradeild Norðurlands frá upphafi og Elvar Einarsson einn af stofnendum Skagfirsku mótaraðarinnar. Greinarnar sem ég vitna í eru á  Meistaradeild.is, Morgunblaðinu og Eiðfaxa.

Eins og fram kemur hér að ofan var Gæðigafimin hönnuð af Erni Karlssyni og var keppt í henni í fyrsta sinn árið 2001 í Meistaradeildinni. Til gamans má segja frá að fyrsti sigurvegari sögunnar í þessari grein var Sigurður Sigurðarson á Fróða frá Miðsitju. Í ár eru því 19 ár siðan keppt var í þessari grein í fyrsta sinn.

Keppt var í gæðingafimi í Skagfirsku mótaröðinni einu sinni 2011 og voru 7 keppendur. Sigurvegari var Elvar Einarsson á Höfðingja frá Dalsmynni.

KS deild Meistaradeild Norðurlands var stofnuð árið 2007 og fyrst var keppt í Gæðingafimi  árið 2015. Fyrsti sigurvegari þar var Gisli Gíslason á Trymbili frá Stóru-Ási. Eftir því sem ég kemst næst var keppt fyrsta árið eftir reglum Meistaradeildarinnar en svo var breytt í sérreglur.

Undirbúningur fyrir stofnun Meistaradeild Vesturlands hófst 2014 en deildin hófst 2016. Strax var keppt í gæðingafimi og var fyrsti sigurvegari Jakob Svavar Sigurðsson á Gloríu frá Skúfslæk. Hér hefur alltaf verið keppt eftir reglum Meistaradeildarinnar.

Það liðu því 14 ár, ( með einni undantekningu) áður en keppni hófst á öðrum stöðum. Gæðingafimin var sem sagt ekki þróuð samhliða á öllum þessum stöðum eins og er haldið hefur verið fram til að réttlæta það að engin eigi Gæðingafimina. Ég ætla að leggja áherslu á að það hafi verið 14 mjög mikilvæg ár í þróun hestamennskunar á Íslandi, slík var framförin reiðmennsku og þjálfun með tilkomu gæðingafiminnar.

Kannski má segja að það sé táknrænt að fyrstu 3 sigurvegararnir eru 4 gangarinn Fróði, 5 gangarinn Trymbill og töltarinn Gloria og sterk visbending um að maður getur virkilega komið með ólikar hestgerðir og unnið. Í öllum þessum tilvikum var keppt eftir reglum Meistaradeildarinnar.

SAGA FIMIÆFINGAKEPPNINAR

Við skulum skoða nánar sögu fimiæfinga og fimikeppna á Íslenskum hestum, vegna þess að ég tel það mikilvægt og hollt að lita sér um öxl til að reyna að forðast fyrri mistök.

Í sögu reiðmennskunnar á íslenska hestinum sést að þó nokkrar tilraunir hafi verið gerðar til að finna upp skemmtilega keppnisgrein fyrir fimiæfingar eða hlýðniæfingar eins og það hét hér áður fyrr. Hlýðnikepni B var líklega fyrsta útgáfan. Hún varð aldrei vinsæl, riðið eftir föstu prógrammi oftast fáir keppendur.

Síðan var hlýðnikeppninni breytt í freestyle sem var flókið fyrirkomulag þar sem keppendur áttu að skila inn æfingunum og menn fóru að ríða auðveldar og metnaðarlausar sýningar til sigurs þar sem ekkert vægi var á æfingunum. Þetta var ekki vinsælla en svo að það var tekið út af HM sem keppnisgrein. Birt var afar athygliverð grein í Morgunblaðinu 2002 efir Valdimar Kristinsson um freestyl fimina, en þar tekur hann viðtal við Atla Guðmundsson og Eyjólf Isólfsson um þessi mál.

Atli Guðmundsson á Tenór frá Ytri-Skógum mynd: Annika Jensfelt

Reynt var að keppa í nýrri fimiæfinga keppnisgrein 1993 á FM á Vindheimamelum, sú hét gæðingaíþróttir og voru höfundar Eyólfur Ísólfsson og Ingimar Ingimarsson. Sigurvegari var Einar Öder Magnússon á Oddi frá Selfossi. Oft hefur verið vitnað í hana sem  fyrstu Gæðingafimina, en svo var ekki enda töluvært öðruvísi keppnisgrein. Aldrei var keppt aftur í gæðingaíþróttum hreinlega vegna þess að það þótti ekki skemmtileg né farsæl keppnisgrein. Ítarleg grein um þessa keppni og keppnisfyrirkomulag er að finna júlí blaði í Eiðfaxa 1993.

Eyjólfur Ísólfsson bjó til nýja keppnisgrein árið 1993. Hér á Rás frá Ragnheiðarstöðum

Árið 2011 gaf stjórn Félag Tamningamanna út að verið væri að vinna í að búa til keppnisgrein í fimiæfingum. Um þetta var frétt á Eiðfaxa í byrjun árs 2011,

Þar segir:

‘Vinnuhópur í FT vinnur nú að útfærslu nýrrar keppnisgreinar, sem verður kynnt á afmælishátíð félagsins í Reiðhöllinni í Víðidal 19. febrúar. Í hópnum eru tamningameistarar FT: Eyjólfur Ísólfsson, sem stýrir verkefninu, Benedikt Líndal, Sigurbjörn Bárðarson, Reynir Aðalsteinsson og Þórarinn Eymundsson. Einnig eru í hópnum Atli Guðmundsson, Trausti Þór Guðmundsson og Sigrún Ólafsdóttir, formaður FT.

Væri gaman við tækifæri að heyra hvað kom úr þeirri vinnu, minnist alla vega ekki þess að hafa orðið vör við þessa keppnisgrein.

Í raun hefur litið verið að gerast í fimiæfinga greinum síðan hætt var að keppa í fimi á HM. Jú nema gæðingafimin hefur hægt og sígandi rutt sér til rúms og þykir orðin mjög skemmtileg og ögrandi keppnisgrein hjá frekar litlum hópi knapa. Keppnisgreinin er afar viðkvæm og hefur hópur manna innan Meistaradeildarinnar unnið að því að hlúa að henni.

Það er frábær framtak LH að lögleiða þessa keppnisgrein og þar með gera hana aðgengilega fleiri knöpum, en algjört grundvallar atriði er að hafa frumkvöðlana með, kynna sér söguna rækilega, láta keppnisgreinina halda sínu sniði og reyna að forðast allar breytingar sem steypa hana í sama farið og aðrar fimiæfinga keppnir sem hafa verið af settar.

Því miður var það ekki gert og get ég ekki betur séð en að tillaga nefndar LH innihaldi þó nokkur atriða sem steypa gæðingafimi Meistaradeildarinnar í sama far og hinar sálugu sem ég nefndi her að ofan.

TILLAGA NEFNDAR LH ERU

1.Fella niður vægi æfinganna, eitthvað sem sannaði sig i gegnum freestyl fimina að kallaði á metnaðarleysi knapa og endaði á að skila heimsmeistaratitli þar sem æfingar voru framkvæmdar á feti.

2.Skila inn  prógrammi, það var gert í freestyle sem aldrei varð vinsælt. Tekur spennu og frumkvæði úr keppninni.

3 .Fjölgun æfinga. Fyrst sameina tvær og tvær æfingar þannig at t.d. sniðgangur á tölti til vinstri og hægri verður ein æfing og segja svo að það séu búið að fækka æfingum.

Raunin er að með þessari tilögu fer æfingafjöldinn kominn úr 6 í 10. Niðurstaðan er að keppnin breytist í æfingafimi, þar sem keppendur finna bestu leiðirnar til að hafa sem styst á milli æfinga og gangtegundirnar fá ekki að njóta sin.

4.Tvöfalt vægi á tölti, þá fer vægi töltsins í 50%. Vægi hinna tveggja gangtegundanna að eigin vali verður 25% hvor.

Það sorglegasta er að með þessari tillögu, er ekki lengur um að ræða gæðingafimi, heldur breytist greinin í töltæfingafimi.

Ein keppnisgreinin enn fyrir töltarann, það er greinilega ekki nóg að vera með T1,T2, og Tölt in Harmoni (figures). Þannig að þeir sem hafa áhuga á að keppa í gæðingafimi framvegis verða að hafa í huga að útgangspúnkturinn er T1 töltari, hinir eiga ekki möguleika. Rökin fyrir tillögunni eru engu að síður að gera 5 gangaranum auðveldara að ná sigri, en hvaða hestgerð fær að jafnaði hæst fyrir tölt? Er það ekki T1 tötlarinn? Önnur rök er að klárhesturinn sleppi auðveldlega í gegn með t.d milliferðartölt þar sem bara ein einkunn er gefin fyrir tölt. Þessu get ég verið sammála. Þetta mætti leysa með að gefa hestunum sem ekki sýna skeið tvær einkunnir fyrir tölt , hægt og hratt og deila svo i með tveimur þannig að einkunnin fyrir tölt er meðaltal fyrir hægt og greitt tölt.

Tillögurnar eru eflaust heiðarleg tilraun með góðri meiningu, en með því að hafa frumkvöðla gæðingafiminnar frá upphafi með í ráðum ásamt öðru fólki með víða reynslu af þessari tegund keppnisforms mætti forðast mörg þau mistök sem búið er að gera í fortíðinni eins og röð dauðra fimigreina ber með sér.

Þróun Gæðingafiminnar

Gæðingafimin hefur lengst af verið viðkvæm en hefur hægt og rólega hlotið aukna virðingu í takti við skilninginn sem til varð vegna þess að knapar urðu að taka þátt í greininni einu sinni á ári ef þeir ætluðu að taka þátt í Meistaradeildinni. Hún þótti ekki árennileg í byrjun. Fyrir marga kvíðvænleg enda voru æfingar sem fólu í sér að víkja undan fæti notaðar meira spari, t.d.  til að jafna bil í verðlauna afhendingum frekar en að gera hestinn samspora eða bæta hann. Svo hefur alltaf verið raunin að þegar metnaðarfullir knapar komast ekki undan, þá leggja þeir sig fram og eru skotfljótir að tileinka sér nýjungar. Frá fyrstu stundu komu flottar sýningar sem hefur svo fjölgað ár frá ári. Gæðingafimin okkar sem oft hefur átt undir högg að sækja, hefur átt sinn þátt í framförum reiðmennskunnar.

Æfingar sem fólu í sér að víkja undan fæti notaðar meira spari, t.d.  til að jafna bil í verðlauna afhendingum. Valdimar Kristinsson undirbýr hér myndatöku í verðlaunaafhendingu. Mynd: Eiríkur Jónsson

Svo virðist vera að við séum loksins búin að finna skemmtilegt og gott fimiæfinga keppnisfyrirkomulag fyrir hestinn okkar. Keppnis fyrirkomulag sem höfðar ekki bara til þess að gæðingurinn njóti sín, heldur er þetta þjálfunarkeppni sem stendur með hestinum okkar. Hún beinlínis ver hann fyrir ósanngjörnum þjálfunaraðferðum. Keppnisfyrirkomulag sem höfðar til hæfileika knapans að fullnýta og viðhalda gæðingskostum hestsins síns og (útsjónarsemi) til að láta hann njóta sin sem best. Alla tíð hefur mikið verið lagt upp úr að vera ekki með of margar æfingar, að knapi hafi tíma til að sýna gæðingskosti hest sinns í bland við fimiæfingar .

Gæðingafimin stuðlar að sköpunargleði og frelsi og er í raun eina keppnisgreinin sem til er þar sem allar þessar ólíku gæðings hestgerðir sem til eru í íslenska hrossastofninum geta keppt á jafnréttis grundvelli. Hugsið það nánar, það er hægt að búa til snilldar prógrömm á öllum hestgerðum og komast vel frá því. Tvö grundvallar skilyrði þó, hesturinn þarf að vera vel þjálfaður og gæðingur.

Það er mín ósk og innilega von að sem flestir taki sér tíma til að lesa þessi skrif þannig að þegar fulltrúar Gæðingafiminefndar Meistaradeildarinnar, fulltrúar hestamannafélaganna sem eru að fara á LH þingið og nefnd LH  sem er að vinna að þessu, taki sér tíma til að skoða skoða sögu gæðingafiminnar og fimiæfingakeppna á ísleskum hestum með það í huga að forðast að gera róttækar breytingar sem gætu skemmt fyrir þessari frábæru en samt viðkvæmu keppnisgrein.

Elin Holst sigraði gæðingafimi árið 2020 mynd: Gunnar Freyr

Smá um mig :

Ég keppti margoft í Hlýðnikeppni B og var m.a Íslandsmeistari 1982 á Fleyg frá Kirkjubæ.

Keppandi á FM 1993 í Gæðingaiþróttum og varð það í 2 sæti á Sörla frá Skjólbrekku.

Var keppandi fyrir Íslands hönd í Freestyle á HM’99, skilaði inn prógrammi með tveggja daga fyrirvara en var dæmd úr keppni ásamt mörgum öðrum hálftíma fyrir keppni, vegna formgalla á prógramminu. Þó hafði ég haft mér til aðstoðar við prógrammsgerð helstu dressúr snillinga Íslands þess tíma, Atla Guðmundsson og Einar Öder Magnússon landsliðsþjálfara.

Tók þátt í Gæðingafimi Meistaradeildarinnar í fyrsta sinn 2013 og vann 2014 á Álfhildi frá Syðri-Gegnishólum. Hef keppt margoft siðan, á 4 göngurum, tölturum og 5 göngurum og verið á top 10 flest öll skiptin.

Ég. var dómari á fyrstu gæðingafimi Meistaradeildarinnar 2001 og mörg næstu árin, þar til ég fór að keppa sjálf 2013.

Hef dæmt gæðingafimi Vesturlandsdeildarinnar frá upphafi.

Með von um skilning, Olil Amble

Greinarhöfundur á hesti sínum Álfarni frá Syðri-Gegnishólum sem hún varð íslandsmeistari á í fimmgangi 2020 mynd: Bjarney Anna Þórsdóttir